Nietoperz: ssak o wyjątkowych cechach
07.08.2026 - Czas czytania: 10 minuty
Zbliżenie nietoperza w locie na ciemnym tle, obok jasnej skały.
JAH / stock.adobe.com
Są aktywne nocą, mają niezwykle czuły słuch i są niemal jedynymi ssakami zdolnymi do lotu: nietoperze! Niestety brak siedlisk i malejące zasoby pożywienia zagrażają ich populacji. Wszystko, co warto wiedzieć o wyglądzie, zachowaniu i wyjątkowych cechach tych fascynujących zwierząt, znajdziesz tutaj. Podpowiemy Ci również, jak możesz przyczynić się do ochrony tego gatunku.
- Pochodzenie, występowanie i siedliska nietoperza
- Jak wygląda nietoperz?
- Jakie są cechy szczególne nietoperza?
- Jak polują i komunikują się nietoperze?
- Jak rozmnaża się nietoperz?
- Karta gatunku: Nietoperz
- Ile gatunków nietoperzy istnieje?
- Czy ugryzienie nietoperza jest niebezpieczne dla człowieka?
- Co zrobić, gdy znajdę młodego nietoperza?
- Dlaczego nietoperze są zagrożone?
- Jak mogę przyczynić się do ochrony nietoperzy?
- Podsumowanie: Chronić nietoperze przed wyginięciem i zachować ich siedliska
Najważniejsze w skrócie:
- Na świecie istnieje ponad 1400 gatunków nietoperzy, z czego około 25 żyje w Polsce.
- Nietoperze obok rudawek są jedynymi latającymi ssakami.
- Do orientacji i polowania nietoperz wykorzystuje fale ultradźwiękowe.
- Brak siedlisk i niedobór pożywienia zagrażają populacji nietoperzy.
Nietoperze to fascynujące zwierzęta, które zachwycają ludzi od zarania dziejów. Ich talent, na przykład echolokacja w ciemności, jest niezwykłą umiejętnością. Wraz z rudawkami należą do grupy ssaków Chiroptera, znanych również jako skrzydłorękie lub rękolatne. Naukowcy przypuszczają, że wywodzą się od małych ssaków podobnych do ryjówek, które żyły na drzewach i skakały z gałęzi na gałąź.
Obecnie nietoperze zamieszkują niemal cały świat – z wyjątkiem Antarktyki i bieguna północnego. Zupełnie inaczej wygląda to w ciepłych strefach klimatycznych. Tam nietoperze czują się szczególnie dobrze. Właśnie dlatego wiele gatunków zmienia swoje letnie i zimowe kwatery, pokonując nawet do 1900 kilometrów w poszukiwaniu cieplejszych miejsc.
Wygląd nietoperza oraz jego budowa ciała różnią się w zależności od gatunku. Najczęściej spotykane jest gęste szare, brązowe, a rzadziej czarne futro oraz jaśniejszy brzuch. Różnice w kształcie i strukturze nosa również zależą od gatunku. Najbardziej charakterystyczną cechą jest błona lotna nietoperza, która rozpina się między jego długimi palcami i rozciąga się od kciuka przez całe ciało aż do ogona.
Nietoperze to prawdziwe wagi piórkowe. Najmniejsze osobniki ważą zaledwie około dwóch gramów, podczas gdy większe mogą osiągać od 19 do 42 gramów. W Polsce żyją raczej małe gatunki o długości ciała około 5 cm i rozpiętości skrzydeł do 25 cm. Uzębienie nietoperza liczy do 38 zębów, w tym imponująco rozwinięte kły.
Jeśli chodzi o wzrok, nietoperze nie są najlepiej wyposażone. Głównie widzą czarno-biało, choć niektóre gatunki potrafią dostrzegać światło UV. Uszy nietoperza są duże w stosunku do ciała, ponieważ wraz z nosem wychwytują fale dźwiękowe, które służą im jako orientacja podczas nocnych łowów i kompensują ograniczony wzrok.
Jeśli zastanawiasz się, czy w Twojej okolicy żyją nietoperze, możesz poszukać odchodów nietoperzy. Zazwyczaj rozpoznasz suche okruszki kału na ziemi pod miejscami, w których zwierzęta się zawieszają. Jeśli podejrzewasz, że nietoperz zamieszkał w Twoim domu lub na strychu, warto zwrócić uwagę na przebarwienia – tłuszcz z ciała zwierząt powoduje ciemnienie drewna, a mocz może je wybielać.
Jak duży jest największy nietoperz na świecie?
Australijski nietoperz widmowy, z rozpiętością skrzydeł wynoszącą 60 centymetrów i masą od 130 do 220 gramów, jest prawdopodobnie największym nietoperzem na świecie. Równie imponujący jest kalong, z rozpiętością skrzydeł 170 centymetrów – największe skrzydlate zwierzę na świecie. Jest to jednak rudawka, a nie nietoperz. W porównaniu do imponujących rozmiarów ciała ten gatunek z Azji Południowo-Wschodniej ma stosunkowo niewielki tułów o masie około jednego kilograma.
Wraz z rudawkami nietoperz jest jedynym latającym ssakiem. Jego wyjątkowość polega na tym, że palce służą mu jako skrzydła. Między długimi palcami znajduje się nieowłosiona błona lotna, która rozciąga się – z wyjątkiem kciuka – na całe ciało.
Na samym kciuku znajduje się pazur służący do chwytania. Dzięki niemu zwierzęta zawieszają się – niezależnie od tego, czy odpoczywają, śpią, czy hibernują – niemal nieruchomo głową w dół na sufitach.
Jedyny wyjątek: podczas porodu samica nietoperza przyjmuje pozycję pionową z głową skierowaną do góry, aby bezpiecznie podtrzymać młode za pomocą błony ogonowej.
Wspomniane już czułe zdolności słuchowe to kolejna ważna cecha, która pomaga m.in. podczas polowania oraz orientacji w ciemności.
Nietoperz wydaje dźwięki przez małe struny głosowe za pośrednictwem nosa. Mają one tak wysoką częstotliwość, że są dla ludzi niesłyszalne. Mówi się o falach ultradźwiękowych. Dzięki temu systemowi echolokacji nietoperze w ciemności odbierają otoczenie i szukają zdobyczy. Gdy dźwięk natrafi na obiekt, odbija się – im szybciej wraca echo, tym bliżej znajduje się obiekt.
Właśnie te ultradźwiękowe sygnały są ponadto niezbędne do wzajemnej komunikacji pod osłoną ciemności. Dla człowieka te sygnały są zbyt wysokie, a więc niesłyszalne. W ciemności, a właściwie o zmierzchu, nietoperze opuszczają swoje kwatery i ruszają na łowy. Wydają przy tym do dwudziestu sygnałów łowieckich na sekundę i nawet w zupełnej ciemności uderzają w odpowiednim momencie, zjadając kilka tysięcy owadów w ciągu nocy.
O wschodzie słońca nietoperz wraca do swojej kwatery, gdzie zawiesza się ciasno obok swoich pobratymców głową w dół, czepiając się sufitu. Jesienią kończy się sezon łowiecki, a zwierzęta zdążyły już zgromadzić zapas tłuszczu, dzięki czemu od początku listopada do końca marca zapadają w sen zimowy. Robią to najczęściej w dziuplach drzew, szczelinach skalnych, ruinach, piwnicach lub na strychach.
remus20 / stock.adobe.com
Zanim nietoperz zapadnie w sen zimowy, dochodzi do rozmnażania. Samiec gryzie samicę w kark, aby obudzić ją do kopulacji. Jednak komórki jajowe nie są zapładniane od razu, lecz dopiero po zakończeniu hibernacji w marcu. Od tego momentu rozpoczyna się ciąża, która trwa około 70 dni. Latem samice rodzą jedno, maksymalnie dwoje młodych.
Gdy młody nietoperz dorośnie, długość życia różni się w zależności od gatunku. Mniejsze zwierzęta żyją zazwyczaj od trzech do pięciu lat. U większych gatunków, takich jak gacek brunatny, długość życia może wynosić od 20 do 30 lat.
Najstarszy nietoperz na świecie
Wyjątki potwierdzają regułę – istnieją zapisy o najstarszym nietoperzu na świecie. Według doniesień osiągnął on zadziwiający wiek 41 lat.
PodsumowanieNietoperz
Nazwa: | Microchiroptera |
Rodzina: | Skrzydlate, rękolatne, skrzydłorękie (Chiroptera) |
Wielkość: | Długość ciała od 3 do 14 cm, rozpiętość skrzydeł od 25 do 60 cm |
Masa ciała: | Od 2 do 40 gramów |
Długość życia: | Od 20 do 30 lat |
Rozmnażanie: | Kopulacja jesienią przy dobrej pogodzie przed snem zimowym, jedno do dwojga młodych rocznie |
Pożywienie: | Owady (np. komary, chrząszcze, ćmy) |
Wrogowie: | Ptaki drapieżne, sowy i koty, ludzie (niszczenie siedlisk, powodowany przez człowieka brak pożywienia) |
Szczególne zdolności: | Czuły słuch (echolokacja), jedyny latający ssak obok rudawki |
Na całym świecie istnieje ponad 1400 gatunków nietoperzy, z czego około 55 żyje w Europie, a około 25 gatunków jest rodzimych w Polsce. Należą do nich między innymi:
• Karlik malutki
• Nocek duży
• Podkowiec mały
• Borowiec wielki
Gatunki nietoperzy występujące w Europie to na przykład:
• gacek brunatny
• nocek gładkonos
• molosek
Wszystkie gatunki mają jednak jedno wspólne: są zagrożone. W Polsce ich populacja od lat spada, głównie z powodu utraty siedlisk i zmniejszania się źródeł pożywienia.
Ugryzienie nietoperza zdarza się raczej rzadko i nie, nie zamienisz się w wampira, jeśli zostaniesz ugryziony przez nietoperza.
Jeśli jednak nietoperz Cię ugryzie, ważne jest, aby natychmiast dokładnie przemyć ranę wodą i mydłem. Nawet jeśli ugryzienie nie musi prowadzić do wścieklizny, zdecydowanie zaleca się zasięgnięcie porady lekarskiej. Tam można w odpowiednim czasie zadbać o szczepienie, ponieważ bez leczenia wścieklizna przenoszona przez nietoperze może być śmiertelna.
W większości przypadków ludzie są gryzieni przez nietoperze tylko wtedy, gdy zwierzęta czują się zagrożone. Jeśli chcesz zaopiekować się chorym lub niezdolnym do lotu nietoperzem, zachowaj ostrożność: noś grube rękawice lub chwyć zwierzę za pomocą szala lub swetra. Jako środek ochronny przed ciężkim przebiegiem choroby po ugryzieniu zaleca się posiadanie szczepienia przeciw wściekliźnie.
Młode nietoperze przychodzą na świat nagie, ślepe i bezbronne. Jeśli znalazłeś młodego nietoperza, maluch pilnie potrzebuje pomocy. Ogólna zasada: każdy nietoperz widoczny w ciągu dnia potrzebuje pomocy, zwłaszcza osobniki niezdolne do lotu lub wyraźnie chore.
Ponieważ młode, które od czwartego tygodnia życia potrafią latać, w większości przypadków odłączają się od matki między czerwcem a sierpniem, to właśnie w tym okresie jest największa szansa na znalezienie młodego nietoperza.
Jeśli młody nietoperz woła matkę, ważne jest, aby zachować dystans oraz unikać światła i hałasu. Jeśli matka się nie pojawi, młode musi jak najszybciej trafić do odpowiedniej placówki opiekuńczej.
Oto, jak postępować, gdy znajdziesz młodego nietoperza:
1. Najpierw warto zrobić zdjęcia miejsca znalezienia. Mogą się później przydać dla ochrony zwierząt lub urzędu weterynaryjnego.
2. Sprawdź nietoperza pod kątem obrażeń lub chorób.
3. Następnie możesz ostrożnie podnieść zwierzę chwytając je za pomocą szala, grubej ścierki lub swetra.
4. Potem zaleca się umieszczenie znalezionego zwierzęcia w pojemniku transportowym. W razie potrzeby wystarczy karton z otworami wentylacyjnymi.
5. Należy skontaktować się z placówką opiekuńczą (np. lokalne organizacje ochrony zwierząt, schroniska, urzędy weterynaryjne lub gabinety weterynaryjne).
6. Jeśli tymczasowo zabierasz znalezione zwierzę do domu, wybierz do przechowywania ciche pomieszczenie o temperaturze pokojowej.
7. Sprawdź jego temperaturę ciała, delikatnie dotykając go po plecach. Jeśli jest zimne, nie będzie jeść i potrzebuje chwili, aby się ogrzać.
8. Ważna uwaga: młodego nietoperza należy jak najszybciej napoić. Ponieważ nie rozpoznaje stojącej wody w miseczce (echolokacja odbiera ją jako twardy przedmiot), możesz nakropić kilka kropli letniej wody z kranu pędzelkiem lub, jeśli masz, małą pipetą lub strzykawką z boku na szczelinę pyszczka. Uważaj, aby robić to z boku, a nie z przodu – tam znajdują się nozdrza.
Do karmienia nadają się wyłącznie żywe lub świeżo wyciśnięte mączniki. Można je kupić w sklepie zoologicznym lub w sklepie wędkarskim. Ponieważ nasze rodzime nietoperze są czystymi owadożercami, rzadko jedzą pokarm podany w miseczce, dlatego prawdopodobnie na początku trzeba będzie im „pokazać” jedzenie za pomocą pęsety.
Nie karm nietoperza mlekiem kocim ani krowim, aby uniknąć problemów trawiennych!
Nietoperze podlegają ścisłej ochronie. Spośród około 25 gatunków występujących w Polsce kilka jest już zagrożonych wymarciem, a liczba ta wciąż rośnie.
Przyczyny wymierania to, obok naturalnych wrogów takich jak kuny, ptaki i sowy, także niska rozrodczość, która ogranicza ich szanse na przetrwanie. Największym zagrożeniem dla nietoperzy są jednak ludzie.
Przez intensyfikację rolnictwa oraz stosowanie środków ochrony roślin i insektycydów zmniejsza się baza pokarmowa. Dodatkowo oferta kryjówek jest ograniczana przez usuwanie martwych, pustych drzew z lasów, zasypywanie jaskiń lub duże inwestycje budowlane, co utrudnia nietoperzom znalezienie miejsca do snu i zmusza je do opuszczania swoich pierwotnych siedlisk.
Dla ochrony nietoperzy w Polsce i na arenie międzynarodowej podejmowane są już różne działania. EUROBATS, porozumienie UE dotyczące ochrony europejskich populacji nietoperzy z siedzibą w Bonn, od ponad 30 lat działa na rzecz poprawy bazy pokarmowej i oferty miejsc gniazdowania. Organizacja bada również trasy lotów, aby zmniejszyć liczbę wypadków z elektrowniami wiatrowymi.
W Polsce organizacje przyrodnicze, takie jak Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody „Salamandra” czy PTOP, aktywnie angażują się w ochronę nietoperzy.
Każdy z nas może również przyczynić się do ochrony nietoperzy:
• Dzięki małym otworom prowadzącym na strychy i do piwnic, budkom lęgowym w ogrodzie lub zachowaniu starych drzew, siedliska nietoperzy pozostają nienaruszone.
• Rezygnacja ze stosowania toksycznych środków ochrony roślin w ogrodzie to kolejny sposób ochrony nietoperzy i innych zwierząt.
• Zakładanie rabat kwiatowych i roślinnych w ogrodzie przyciąga owady, które stanowią różnorodne źródło pożywienia dla nietoperzy.
Ochrona nietoperzy jest zapisana w prawie
Jeśli masz nietoperze w ogrodzie, ważne jest, aby pamiętać, że ochrona nietoperzy w Polsce jest zapisana w prawie. Zabronione jest zatem niszczenie kwater nietoperzy, niepokojenie zwierząt lub zabijanie nietoperzy. Również przy remoncie lub budowie domu może się zdarzyć, że regionalna dyrekcja ochrony środowiska musi najpierw sprawdzić, czy planowane prace mogą zostać zatwierdzone.
Nietoperze żyją na Ziemi od wielu lat, ale obecnie ich populacja jest zagrożona. Obok naturalnych wrogów to przede wszystkim ludzie stanowią największe niebezpieczeństwo dla tych fascynujących stworzeń. Poprzez zachowanie siedlisk i bazy pokarmowej możesz przyczynić się do ochrony nietoperzy. Jeśli znajdziesz ranione lub zdezorientowane zwierzę, zaopiekuj się nim ostrożnie i skontaktuj się z odpowiednią placówką ochrony zwierząt. Dla własnego bezpieczeństwa noś rękawice.
